Te koroheketanga me te hauora

Ngā meka matua

I waenganui i te tau 2015 me te tau 2050, ka tata rua te pikinga o te ōwehenga o te taupori o te ao neke atu i te 60 tau te pakeke mai i te 12% ki te 22%.
Hei te tau 2020, ka nui ake te tokomaha o te hunga 60 tau te pakeke, me te hunga pakeke ake i ngā tamariki kei raro iho i te 5 tau te pakeke.
I te tau 2050, ka noho te 80% o te hunga kaumātua ki ngā whenua iti me te waenga te whiwhi moni.
He tere rawa atu te tere o te koroheketanga o te taupori i tērā o mua.
He nui ngā wero e pā ana ki ngā whenua katoa kia rite ai ā rātou pūnaha hauora me ā rātou pūnaha pāpori ki te whakamahi pai i tēnei panonitanga taupori.

Tirohanga Whānui

Kei te roa ake te ora o te tangata puta noa i te ao. I ēnei rā, ka taea e te nuinga o te tangata te tumanako ka ora rātou tae noa ki ō rātou tau ono tekau, neke atu rānei. Kei te piki haere te rahi me te ōwehenga o ngā kaumātua i roto i te taupori o ia whenua o te ao.
I te tau 2030, kotahi i roto i te ono o ngā tāngata o te ao ka 60 tau te pakeke, neke atu rānei. I tēnei wā, ka piki ake te ōrau o te taupori 60 tau te pakeke, neke atu rānei, mai i te 1 piriona i te tau 2020 ki te 1.4 piriona. I te tau 2050, ka takirua te taupori o te ao o ngā tāngata 60 tau te pakeke, neke atu rānei (2.1 piriona). E matapaetia ana ka toru te tokomaha o ngā tāngata 80 tau te pakeke, neke atu rānei, i waenganui i te tau 2020 me te 2050, kia eke ki te 426 miriona.
Ahakoa i tīmata tēnei nekehanga o te tohatoha o te taupori o tētahi whenua ki ngā kaumātuatanga – e mōhiotia ana ko te koroheketanga o te taupori – i ngā whenua whai rawa nui (hei tauira, i Hapani, 30% o te taupori kua neke atu i te 60 tau te pakeke), ko ngā whenua whai rawa iti me waenga te moni whiwhi kei te pāngia e te huringa nui rawa atu. I te tau 2050, e rua hautoru o te taupori o te ao neke atu i te 60 tau te pakeke ka noho ki ngā whenua whai rawa iti me waenga.

Te whakamārama mō te koroheketanga

I te taumata koiora, ko te koroheketanga te hua o te pānga o te kohikohinga o te tini o ngā kino ngota me ngā kino pūtau i roto i te wā. Ka arahi tēnei ki te hekenga āta o te kaha tinana me te hinengaro, ka piki haere te mōrearea o te mate, ā, i te mutunga ka mate. Kāore ēnei huringa i te rārangi, i te ōrite rānei, ā, he iti noa te hononga ki te tau o te tangata i roto i ngā tau. Ko te kanorau e kitea ana i te kaumātuatanga ehara i te mea tūpono noa. Haunga ngā huringa koiora, he maha ngā wā ka hono te koroheketanga ki ētahi atu whakawhiti oranga pēnei i te reti, te neke ki ngā whare noho tika ake me te matenga o ngā hoa me ngā hoa rangatira.

Ngā āhuatanga hauora noa e pā ana ki te koroheketanga

Ko ngā āhuatanga noa o te hunga kaumātua ko te ngaronga o te rongo, te katarata me ngā hapa tirohanga, te mamae o te tuara me te kaki me te osteoarthritis, te mate pūkahukahu aukati mau tonu, te mate huka, te pouri me te mate wareware. I a rātou e kaumātua ana, ka nui ake te tūponotanga ka pāngia rātou e ngā āhuatanga maha i te wā kotahi.
Ko te kaumātuatanga hoki e tohuhia ana e te putanga mai o ētahi āhuatanga hauora uaua e kiia nei ko ngā mate kaumātua. He maha ngā wā ka puta mai i ēnei āhuatanga nā ngā āhuatanga maha, tae atu ki te ngoikore, te kore e taea te pupuri i te mimi, te hinganga, te pōrangi me ngā mate pēhanga.

Ngā āhuatanga e pā ana ki te koroheketanga hauora

He maha ngā huarahi e puta mai ana i te roa o te ora, ehara i te mea mō ngā kaumātua me ō rātou whānau anake, engari mō ngā hapori whānui hoki. Mā ngā tau tāpiri ka whai wāhi ki te whai i ngā mahi hou pēnei i te mātauranga tonu, i tētahi mahi hou, i tētahi hiahia nui kua roa e warewarehia ana. He maha ngā huarahi e whai wāhi ai ngā kaumātua ki ō rātou whānau me ō rātou hapori. Heoi, ko te whānuitanga o ēnei whai wāhitanga me ngā takoha e whakawhirinaki ana ki tētahi āhuatanga: te hauora.

E whakaatu ana ngā taunakitanga kei te noho tonu te ōwehenga o te hunga e ora pai ana, e tohu ana kei te ngoikore te hauora o ngā tau tāpiri. Mēnā ka taea e te tangata te wheako i ēnei tau tāpiri o te ora i roto i te hauora pai, ā, mēnā kei te noho rātou i roto i tētahi taiao tautoko, kāore e rerekē te kaha o te tangata taitamariki ki te mahi i ngā mea e whakanuia ana e rātou. Mēnā ka heke te kaha tinana me te hinengaro i ēnei tau tāpiri, ka nui ake te kino o ngā pānga ki te hunga kaumātua me te hapori.

Ahakoa he ira te take o ētahi o ngā rerekētanga o te hauora o te hunga kaumātua, ko te nuinga nā ngā taiao ā-tinana, ā-pāpori hoki o te tangata – tae atu ki ō rātou kāinga, ō rātou rohe noho, me ō rātou hapori, tae atu ki ō rātou āhuatanga whaiaro – pērā i te ira tangata, te iwi taketake, te tūnga ōhanga-ōhanga rānei. Ko ngā taiao e noho ana te tangata i a rātou e tamariki ana – tae noa ki te whanaketanga o te kukune – me ō rātou āhuatanga whaiaro, he pānga roa ki te āhua o tō rātou pakeketanga.

Ka pā tika pea ngā taiao ā-tinana, ā-pāpori hoki ki te hauora, mā roto rānei i ngā arai, i ngā whakatenatena rānei e pā ana ki ngā whai wāhitanga, ngā whakatau me ngā whanonga hauora. Ko te pupuri i ngā whanonga hauora puta noa i te ao, inā koa ko te kai i te kai taurite, te whai wāhi ki te korikori tinana auau me te karo i te kai tupeka, ka whai wāhi katoa ki te whakaiti i te mōrearea o ngā mate kore-pire, te whakapai ake i te kaha tinana me te hinengaro, me te whakaroa i te whakawhirinaki ki te tiaki.

Mā ngā taiao ā-tinana, ā-pāpori hoki e āwhina te tangata ki te mahi i ngā mea nui ki a rātou, ahakoa te ngaronga o te kaha. Ko te wātea o ngā whare me ngā waka tūmatanui haumaru, e wātea ana, me ngā wāhi e ngāwari ana te hikoi, he tauira ēnei o ngā taiao tautoko. I te whakawhanake i tētahi urupare hauora tūmatanui ki te koroheketanga, he mea nui kia kaua e whakaarohia noa ngā huarahi takitahi me te taiao e whakapai ake ana i ngā ngaronga e pā ana ki te koroheketanga, engari ko ērā hoki ka whakapakari ake i te whakaoranga, te urutau me te tipu hinengaro-pāpori.

Ngā wero mō te aro atu ki te koroheketanga o te taupori

Kāore he kaumātua noa. Ko ētahi o ngā kaumātua 80-tau te pakeke he rite tonu ō rātou kaha tinana me ō rātou kaha hinengaro ki te nuinga o ngā kaumātua 30-tau te pakeke. Ko ētahi atu tāngata ka pāngia e te hekenga nui o ō rātou kaha i ngā tau taitamariki rawa atu. Me aro atu tētahi urupare hauora tūmatanui whānui ki tēnei whānuitanga o ngā wheako me ngā matea o ngā kaumātua.

Ehara i te mea tūpono noa te kanorau e kitea ana i te hunga kaumātua. Ko te nuinga o te wā e ahu mai ana i ngā taiao ā-tinana, ā-pāpori hoki o te tangata, me te pānga o ēnei taiao ki ō rātou whai wāhitanga me ngā whanonga hauora. Ko te whanaungatanga kei a tātou ki ō tātou taiao e whakapohehetia ana e ngā āhuatanga whaiaro pēnei i te whānau i whānau ai tātou, tō tātou ira tangata me tō tātou iwi taketake, ka hua ake ai ngā kore taurite o te hauora.

E whakaarohia ana te hunga kaumātua he ngoikore, he whakawhirinaki rānei ki a rātou, ā, he kawenga ki te hapori. Me aro atu ngā tohunga hauora tūmatanui, me te hapori whānui, ki ēnei me ētahi atu waiaro e pā ana ki te kaumātuatanga, ka arahi pea ki te whakahāwea, ka pā ki te huarahi e whakawhanakehia ai ngā kaupapa here me ngā whai wāhitanga a te hunga kaumātua ki te wheako i te koroheketanga hauora.

Ko te ao whānui, ngā whanaketanga hangarau (hei tauira, te kawe waka me te whakawhitiwhiti kōrero), te noho tāone nui, te hekenga me ngā tikanga rerekē o te ira tangata kei te awe i te oranga o te hunga kaumātua i ngā huarahi tika me ngā huarahi kore tika. Me arotake e te urupare hauora tūmatanui ēnei au o nāianei me ngā au e matapaetia ana, ā, me whakatakoto kaupapa here e ai ki tēnā.

Te urupare a te WHO

I whakapuakina e te Runanga Whānui o te Kotahitanga o ngā Whenua o te Ao te tau 2021–2030 ko te Tekau Tau o te Pakeketanga Hauora, ā, i tono atu ki te WHO kia ārahi i te whakatinanatanga. Ko te Tekau Tau o te Pakeketanga Hauora he mahi tahi ā-ao e whakakotahi ana i ngā kāwanatanga, te hapori whānui, ngā tari o te ao, ngā tohunga ngaio, ngā mātauranga, ngā pāpāho me te rāngai tūmataiti mō ngā tau 10 o ngā mahi tahi, whakatenatena me te mahi tahi hei poipoi i ngā oranga roa ake me te hauora.

E hanga ana te Tekau Tau i runga i te Rautaki Ao me te Mahere Mahi a te WHO me te Mahere Mahi Ao o Madrid mō te Pakeketanga a te Kotahitanga o ngā Whenua o te Ao, ā, e tautoko ana hoki i te whakatutukitanga o te Kaupapa 2030 a te Kotahitanga o ngā Whenua mō te Whakawhanaketanga Tauwhiro me ngā Whāinga Whakawhanaketanga Tauwhiro.

Ko te Tekau Tau o te Kaumātuatanga Hauora (2021–2030) e whai ana ki te whakaiti i ngā kore taurite o te hauora me te whakapai ake i te oranga o te hunga kaumātua, ō rātou whānau me ngā hapori mā te mahi tahi i roto i ngā wāhanga e whā: te whakarerekē i te whakaaro, te kare ā-roto me te mahi ki te aro ki te pakeketanga me te pakeketanga; te whakawhanake i ngā hapori i roto i ngā huarahi e whakatairanga ana i ngā pūkenga o te hunga kaumātua; te tuku ratonga tiaki whakauru e aro ana ki te tangata me ngā ratonga hauora tuatahi e aro ana ki te hunga kaumātua; me te whakarato i te urunga atu ki te tiaki kounga roa ki te hunga kaumātua e hiahia ana.